Giảm đầy trướng, khó tiêu bằng Chỉ xác

Chỉ xác là vị thuốc được dùng phổ biến trong y học cổ truyền, giúp kích thích tiêu hóa, làm giảm triệu chứng đầy trướng, chậm tiêu, khó tiêu do sỏi mật.

Chỉ xác (Fructus Citri aurantii) là vị thuốc được lấy từ nhiều loài cây thuộc chi citrus, họ cam (rutaceae). Ở Việt Nam, người ta thường thu hái dược liệu này từ loài citrus hystrix DC. Tùy theo thời kỳ mà có chỉ thực hoặc chỉ xác. Chỉ thực là loại quả non được hái trên cây hoặc do gió mạnh làm rụng xuống gốc (nhưng chưa bị thối hoặc úa vàng) vào khoảng tháng 5, tháng 6; còn chỉ xác là loại quả hái vào lúc gần chín, vỏ ngoài còn có màu xanh, vào khoảng tháng 7, tháng 8.

Có khi lại dùng cây chấp (một loại quả thường dùng gội đầu thay chanh). Quả chấp dùng làm chỉ thực có đường kính khoảng 1-2cm và chỉ xác có đường kính khoảng 3-5cm. Người ta còn dùng cả những quả bưởi non hoặc cam sành non để làm chỉ xác.

Những quả được dùng làm chỉ xác, chỉ thực, sau khi hái về, sẽ bổ đôi theo chiều ngang, để nguyên hạt và ruột, sấy khô hoặc phơi ở nhiệt độ 40-50oC (không phơi nắng quá to hoặc sấy ở nhiệt độ cao vì dễ làm giảm phẩm chất của dược liệu). Dược liệu đã được chế biến là những nửa quả, to nhỏ không đều, có vỏ bên ngoài dày và nhăn nheo, màu lục đen hoặc nâu sẫm, ở giữa có các múi nhỏ được xếp theo hình nan hoa, nhăn nhúm màu đen tím, lẫn hạt, rắn, khó bẻ gẫy, mùi thơm dịu. Thành phần hóa học của chỉ thực, chỉ xác chủ yếu là tinh dầu, alcaloid, saponin... Theo kinh nghiệm dân gian, dược liệu để càng lâu thì càng quý và tốt, giống như vị thuốc trần bì (vỏ quýt).

Chỉ xác giúp làm giảm triệu chứng của sỏi mậtChỉ xác giúp làm giảm triệu chứng của sỏi mật

Khi sử dụng, khoét bỏ ruột và hạt, rửa sạch và ngâm nước ủ mềm, sau đó thái lát rồi phơi hoặc sấy khô để dùng sống. Nếu dùng dạng sao thì bào chế bằng cách: Cho cám gạo vào nồi với tỷ lệ 100g cám cho 1kg dược liệu, rang cám nóng cho đến khi có khói bốc lên thì đổ chỉ xác, chỉ thực đã thái lát vào, đảo đều đến khi có màu vàng nhạt là được. Sau đó lấy ra, sàng bỏ cám.

Theo Y học cổ truyền, chỉ xác có vị đắng, chua cay, mùi thơm nhẹ, tính mát hơi lạnh, quy vào hai kinh tỳ và vị, có tác dụng phá khí, tiêu tích, hóa đờm, giảm đau, lợi tiểu.

Chỉ xác giúp làm giảm các triệu chứng của bệnh sỏi mật

Ở người bệnh sỏi mật, sỏi có thể làm cản trở sự lưu thông của dịch mật, dẫn đến thiếu dịch mật để tiêu hóa thức ăn, khiến người bệnh có cảm giác đầy bụng, khó tiêu đặc biệt là sau những bữa ăn giàu chất béo. Trong trường hợp này chỉ xác sẽ giúp kích thích tiêu hóa, làm giảm triệu chứng đầy trướng, chậm tiêu, khó tiêu.

Chỉ xác có thể được dùng với một lượng khoảng 6-12g một ngày, dạng thuốc sắc hoặc tán bột để uống, thường được dùng phối hợp với nhiều vị thuốc khác trong những trường hợp sau:

Chữa gan, dạ dày hoạt động kém: Chỉ xác còn được xem là một dược liệu tốt cho gan. Chỉ thực 20g, bạch truật 6g, thái nhỏ, sắc với 400ml nước, đến khi còn lại 100ml, chia làm 2-3 lần uống trong ngày.

Chữa tiểu kém, bụng khó tiêu, đầy trướng: Các kết quả thực nghiệm cho thấy, Chỉ xác và Chỉ thực vừa có tác dụng giảm trương lực cơ trơn của ruột và chống co thắt, lại vừa có thể làm tăng nhu động ruột. Tùy vào trạng thái bệnh lý, cơ địa, nồng độ thuốc mà sẽ có tác dụng theo cả hai mặt trái ngược nhau. Nhìn chung, vị thuốc có thể dùng để giúp điều chỉnh sự rối loạn chức năng của đường tiêu hóa, có tác dụng tốt.

Bên cạnh đó, Chỉ xác có giúp trừ đờm, hoá thấp, lợi tiểu, ra mồ hôi,… Ngày dùng 6-12g dưới dạng thuốc sắc. có thể dùng riêng hay phối hợp với các vị thuốc khác.

Bài thuốc: Chỉ xác, rễ xuyên tiêu, nhục quế, nghệ rừng (số lượng bằng nhau), phơi khô, tán nhỏ, rây bột mịn, mỗi ngày uống khoảng 16g với nước gừng, chia làm hai lần, uống trước bữa ăn (theo Nam dược thần hiệu).

- Chữa táo bón: Chỉ xác hoặc chỉ thực 20g, bồ kết 20g bỏ hạt, phơi khô, tán nhỏ, rây bột mịn, luyện với mật làm thành viên bằng hạt ngô. Ngày dùng 10 viên, uống vào buổi tối trước khi đi ngủ.

- Chữa đau tức, đầy hơi, chán ăn: Chỉ xác 25g, táo mèo 25g, củ sả 25g, vỏ vối 25g, vỏ quýt 25g, củ gấu 40g, gừng tươi 20g, phèn phi 10g. Tất cả dược liệu phơi khô, sao giòn, tán bột mịn. Người lớn: uống mỗi lần hai thìa cà phê; trẻ em tùy từng độ tuổi có thể dùng từ 1/2-1 thìa cà phê. Ngày dùng hai lần, uống với nước ấm.

- Chữa cam tích trẻ em: Chỉ thực 8g, nghệ đen 6g, quả giun 6g. Sắc hoặc tán bột uống với nước sắc hạt muồng sao.

Ngoài ra, chỉ xác, kinh giới, hoa hòe và ngải cứu nấu nước, rồi hòa ít phèn chua, có thể dùng để xông và rửa để chữa bệnh trĩ.

Lưu ý: Phụ nữ có thai, người tỳ vị hư hàn, tạng gầy yếu không nên dùng chỉ xác, chỉ thực.

Nguyễn Mai

 

Chia sẻ bệnh nhân trị sỏi mật

 


Thông tin cho bạn: TPCN Kim Đởm Khang giải pháp từ thiên nhiên giúp hỗ trợ điều trị và phòng ngừa các trường hợp suy giảm chức năng gan: viêm gan, gan nhiễm mỡ, tăng men gan, ăn uống khó tiêu do gan kém...

TPCN Kim Đởm Khang

 

Hướng dẫn đặt mua hàng

 

Tags: chỉ xác

Các bài viết khác

Bình luận

Viết bình luận

Chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên!