Sỏi mật: nguyên nhân gây bệnh và các loại thường gặp

10 - 15% người trưởng thành mắc bệnh sỏi mật đã cho thấy mức độ phổ biến của căn bệnh này. Thế nhưng, nhiều người trong số đó thậm chí không biết họ có sỏi hoặc chỉ tình cờ biết được thông qua siêu âm. Nhưng cũng có những trường hợp sỏi mật có thể gây viêm, dẫn đến đau, nhiễm trùng hoặc các biến chứng nghiêm trọng khác.

Vai trò của dịch mật và túi mật

Sự hình thành sỏi mật là một quá trình phức tạp bắt đầu từ mật - chất lỏng do gan tiết ra gồm có nước, muối mật, lecithin (phospholipid) và cholesterol. Dịch mật được sản xuất ở gan và sau đó thông qua các ống dẫn mật đến ruột non nhào trộn với thức ăn, giúp cơ thể phân giải và hấp thu chất béo trong thức ăn.

Chỉ có một lượng nhỏ dịch mật đi trực tiếp vào ruột non, số còn lại được đưa vào túi mật thông qua cuống túi mật và được dự trữ tại đây.  

Túi mật là một túi rỗng, hình quả lê, nằm bên dưới gan. Dịch mật được lưu trữ tại đây sẽ rút bớt nước và cô đặc thành dịch mật đậm đặc. Túi mật hoạt động như một “hồ chứa” dịch mật cho đến khi cần thiết, túi mật sẽ co bóp tống đẩy dịch mật xuống ruột non  để tiêu hóa chất béo. Nhu cầu này được báo hiệu bởi một hormon cholecystokinin  - hormon được cơ thể phóng thích khi thức ăn vào đến ruột non. Cholecystokinin kích thích túi mật co bóp và đưa dịch mật vào ruột non, tại đây dịch mật làm nhiệm vụ phân giải các phân tử chất béo.

Quá trình tiêu hóa cho phép chất béo cùng với các vitamin quan trọng (vitamin A, D, E, và K) thông qua đường ruột và đi vào dòng máu.

 Túi mật có nhiệm vụ dự trữ và cô đặc dịch mật

Túi mật có nhiệm vụ dự trữ và cô đặc dịch mật

Sự hình thành sỏi mật và các loại sỏi thường gặp

Quá trình hình thành sỏi mật là một quá trình chậm, thường không gây đau hoặc các triệu chứng khác. Sỏi mật có thể có kích thước từ vài milimet đến vài centimet.

Khoảng 70% sỏi mật được hình thành từ cholesterol. Số còn lại là sỏi sắc tố mật hoặc sỏi hỗn hợp

Sỏi mật cholesterol

Mặc dù cholesterol chỉ chiếm 5% dịch mật nhưng có khoảng 3/4 sỏi mật lại được hình thành từ cholesterol. Nguyên nhân gây sỏi mật cholesterol là:

Cholesterol là một trong những chất mà tế bào gan tiết vào trong dịch mật (cholesterol được bài tiết vào trong dịch mật là một cơ chế quan trọng để gan loại bỏ cholesterol dư thừa ra khỏi cơ thể). Cholesterol là chất béo, còn dịch mật là dung môi có bản chất thân nước. Chất béo không thể hòa tan trong dung môi nước. Vì vậy, dịch mật cần có thành phần muối mật để giúp hòa tan cholesterol. Nếu có sự mất cân bằng giữa cholesterol và muối mật thì cholesterol không được hòa tan, dễ chuyển thành dạng bùn – dạng như gel nhầy gồm cholesterol và canxi bilirubinat. Nếu sự mất cân bằng trầm trọng hơn, các tinh thể cholesterol hình thành do nồng độ đã trở quá bão hòa, cuối cùng tạo thành sỏi mật.

Nguyên nhân hình thành sỏi mật không thực sự rõ ràng, có thể là một hoặc nhiều yếu tố kết hợp như:

- Gan tiết ra quá nhiều cholesterol vào dịch mật.

- Sự bất thường trong hoạt động của túi mật gây ứ đọng dịch mật.

- Các tế bào lớp lót túi mật có thể không có khả năng hấp thụ cholesterol và chất béo từ mật.

 Mất cân bằng các thành phần trong dịch mật tạo nên sỏi mật

Mất cân bằng các thành phần trong dịch mật tạo nên sỏi mật

Sỏi sắc tố mật

Sỏi sắc tố mật chiếm 15% sỏi mật ở các cá nhân từ châu Âu và châu Mỹ và gặp phổ biến hơn sỏi cholesterol ở khu vực Đông Nam Á.  Gồm 2 loại là: sỏi sắc tố nâu và sỏi sắc tố đen.

Sắc tố mật hình thành từ bilirubin - chất được tạo ra do sự phân hủy hemoglobin trong hồng cầu. Gan chuyển hóa và bài tiết bilirubin đã chuyển hóa vào trong dịch mật. Một số chuyên gia tin rằng bilirubin có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành sỏi mật.

Sỏi sắc tố đen

Sỏi sắc tố đen là những sỏi có màu đen và cứng. Khi có quá nhiều bilirubin trong dịch mật, bilirubin kết hợp với các thành phần khác  như calci, để tạo thành sắc tố màu nâu đen, hòa tan kém trong mật. Chúng kết tụ với nhau để tạo thành các hạt, tăng kích thước và cuối cùng tạo thành sỏi mật – sỏi sắc tố đen. Những người mắc bệnh thiếu máu huyết tán, người xơ gan có nguy cơ cao mắc sỏi.

Sỏi sắc tố nâu

Sỏi sắc tố nâu phổ biến hơn ở các quần thể châu Á. Chúng chứa nhiều cholesterol và canxi hơn sỏi sắc tố đen, có màu nâu và mềm hơn sỏi sắc tố đen. Nhiễm trùng đóng một vai trò quan trọng trong sự hình thành sỏi sắc tố nâu.

Vi khuẩn từ tá tràng xâm nhập vào đường mật, làm biến đổi bilirubin, sau đó bilirubin đã biến đổi kết hợp với calci để tạo thành sắc tố mật. Sắc tố mật này kết hợp với các chất béo trong mật (cholesterol và acid béo từ lecithin) để hình thành các hạt cứng và phát triển thành sỏi mật.

Sỏi hỗn hợp

Sỏi hỗn hợp là sỏi chứa cả cholesterol và sắc tố mật.

Một số loại sỏi khác

Một số loại sỏi mật khác hiếm gặp như sỏi hình thành từ canxi cacbonat, sỏi hình thành do muối mật kết tinh,…

Cách phòng ngừa sỏi mật

Chế độ ăn hợp lí có thể góp phần đáng kể giúp phòng ngừa sỏi mật. 

- Hạn chế chất béo bão hòa (trong thịt động vật, chất béo chuyển vị trong đồ ăn chế biến sẵn). Ăn các chất béo tốt, chưa bão hòa (quả bơ, oliu, hạt lanh, dầu cá…)

-  Ăn nhiều chất xơ giúp giảm nguy cơ mắc sỏi mật

- Hạn chế ăn quá nhiều bột đường cũng giảm nguy cơ mắc sỏi mật.

- Uống rượu vang và cà phê một lượng vừa phải có lợi cho hoạt động của túi mật, hạn chế nguy cơ hình thành sỏi mật.

Duy trì trọng lượng cơ thể khỏe mạnh, tránh giảm cân quá nhanh giúp giảm nguy cơ hình thành sỏi mật.

Lối sống khoa học, tập thể dục thường xuyên là một lựa chọn phù hợp và có lợi sức khỏe ở mọi lứa tuổi, giúp phòng ngừa bệnh sỏi mật

Hy vọng những thông tin trong bài viết sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về nguyên nhân hình thành sỏi mật và biết cách phòng ngừa bệnh sỏi mật hiệu quả.

Chia sẻ kinh nghiệm trị sỏi mật hiệu quả từ 8 thảo dược quý:

DS Phương Linh

Tham khảo: http://www.umm.edu/health/medical/reports/articles/gallstones-and-gallbladder-disease

Các bài viết khác

Bình luận

Viết bình luận

Chưa có bình luận nào, hãy là người đầu tiên!